Gần đây có bạn hỏi tôi làm thế nào để đánh giá xem cổ phiếu có đắt hay không, thực ra điều này liên quan đến một chỉ số quan trọng nhất — tỷ lệ P/E. Tôi nhận thấy nhiều người mới còn mơ hồ về khái niệm này, hôm nay sẽ nói rõ hơn về chuyện này.

Tỷ lệ P/E còn gọi là tỷ lệ lợi nhuận trên giá cổ phiếu, tiếng Anh là PE hoặc PER, đơn giản là cho bạn biết cần bao nhiêu năm để thu hồi vốn khi mua một cổ phiếu. Nó thể hiện mối quan hệ tỷ lệ giữa giá cổ phiếu và lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu của công ty. Ví dụ, nếu một cổ phiếu có tỷ lệ P/E là 13, nghĩa là với tốc độ lợi nhuận hiện tại, cần 13 năm để kiếm đủ số tiền bạn đã bỏ ra.

Cách tính như thế nào? Phương pháp phổ biến nhất là lấy giá cổ phiếu chia cho lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu, tức là công thức P/E = Giá cổ phiếu / EPS. Ví dụ, giá cổ phiếu 520 đồng, lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu 39.2 đồng, thì P/E là 520 ÷ 39.2 ≈ 13.3. Cũng có cách khác là dùng giá trị thị trường của công ty chia cho lợi nhuận ròng, nguyên lý cũng tương tự.

Ở đây cần chú ý là, P/E có nhiều cách tính khác nhau. Phổ biến nhất là tỷ lệ P/E tĩnh, dựa trên EPS của năm trước đầy đủ. Còn có tỷ lệ P/E động, dựa trên tổng EPS của 4 quý gần nhất, giúp phản ánh tình hình lợi nhuận của công ty một cách kịp thời hơn. Ngoài ra còn có tỷ lệ P/E dựa trên dự báo EPS của các nhà phân tích, nhưng con số này thường không chính xác lắm vì mỗi tổ chức dự báo khác nhau.

Tỷ lệ P/E thấp thường biểu thị giá cổ phiếu rẻ hơn, còn cao thì cho thấy thị trường sẵn sàng trả mức định giá cao hơn, có thể vì kỳ vọng vào triển vọng của công ty. Nhưng điều này không hoàn toàn đúng, vì P/E cao cũng có thể do thị trường kỳ vọng công ty sẽ tăng trưởng nhanh trong tương lai.

Để đánh giá xem P/E của một cổ phiếu có hợp lý hay không, có hai cách. Một là so sánh với các công ty cùng ngành, vì P/E của các ngành khác nhau rất khác nhau, ví dụ công nghệ thường cao, ngành truyền thống thấp, nên chỉ so sánh trong cùng ngành. Hai là xem xu hướng P/E trong quá khứ của công ty đó, nếu P/E hiện tại nằm ở mức trung bình lịch sử, thì giá có thể hợp lý hơn.

Có một công cụ rất hữu ích gọi là biểu đồ dòng chảy P/E, nó dùng dạng biểu đồ để thể hiện vị trí giá cổ phiếu ở các mức P/E khác nhau. Dựa trên các vùng giá được suy ra từ công thức P/E, có thể dễ dàng nhận biết giá hiện tại đang bị định giá cao hay thấp. Khi giá cổ phiếu nằm dưới biểu đồ dòng chảy, thường là cơ hội mua vào tốt.

Tuy nhiên, nói thật là P/E cũng có những hạn chế nhất định. Trước tiên, nó bỏ qua tình hình nợ của công ty. Hai công ty cùng P/E nhưng một công ty ít nợ, một công ty nhiều nợ, rủi ro thực tế hoàn toàn khác nhau. Thứ hai, rất khó xác định chính xác khi nào P/E cao hay thấp, vì điều này phụ thuộc vào kỳ vọng tăng trưởng của công ty và tâm lý thị trường. Cuối cùng, đối với các công ty mới chưa có lợi nhuận hoặc ngành dược, P/E không dùng được, lúc này cần dựa vào các chỉ số khác như tỷ lệ giá trị sổ sách hoặc tỷ lệ giá trị doanh thu.

Vì vậy, P/E chỉ là một công cụ tham khảo trong quyết định đầu tư, không thể dựa hoàn toàn vào đó. P/E thấp không nhất thiết sẽ tăng giá, P/E cao cũng không chắc chắn sẽ giảm, điều quan trọng là phải hiểu rõ về các yếu tố cơ bản của công ty và kỳ vọng của thị trường. Học cách phân tích theo công thức P/E, kết hợp với các chỉ số khác, mới giúp đánh giá toàn diện xem một cổ phiếu có đáng mua hay không.