“Còn tồi tệ nhất vẫn chưa tới”: Biến động giá dầu như “bom hẹn giờ” vẫn chưa bộc phát hoàn toàn

Giá dầu đã tăng, nhưng tác động tồi tệ nhất vẫn chưa xảy ra. Nghiên cứu phát hiện, tác động của biến động giá nhiên liệu đối với thương mại toàn cầu cần tới 19 tháng để hoàn toàn thể hiện. Tổ chức cảnh báo thương mại toàn cầu đã thiết lập hai kịch bản.
Tình hình bất ổn của thị trường năng lượng do tình hình Trung Đông gây ra đang liên tục ảnh hưởng đến triển vọng thương mại toàn cầu. Cơ quan giám sát độc lập “Cảnh báo Thương mại Toàn cầu” (Global Trade Alert) qua mô hình phân tích các cú sốc giá trong quá khứ (bao gồm cả đại dịch COVID-19 và khủng hoảng hàng hóa năm 2008) chỉ ra rằng, nếu xung đột hiện tại kéo dài gây rối loạn thị trường dầu mỏ, đến cuối năm 2026, tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu sẽ chậm lại rõ rệt.

Cơ quan này ước tính rằng, trong trường hợp biến động liên tục, tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu sẽ giảm 1,75 điểm phần trăm so với dự kiến trước chiến tranh. Nhà sáng lập, chuyên gia thương mại của Viện Quản lý Quốc tế Lausanne (IMD) Thụy Sĩ, Simon Evenett, cho biết, kết quả mô hình cho thấy, khả năng chống chịu của hệ thống thương mại hiện tại có thể bị đánh giá quá cao.

Ông nói: “Chúng tôi nhận thấy, sự kéo dài của biến động giá nhiên liệu sẽ làm chậm tăng trưởng thương mại thế giới, và tác động này cần tới 19 tháng để hoàn toàn thể hiện. Có thể còn tồi tệ hơn nữa phía trước.”

Nghiên cứu nhấn mạnh, tác động lớn hơn đối với thương mại không phải là mức giá dầu tự nó, mà là sự bất ổn định của giá cả. Phân tích cho rằng, trong bối cảnh giá dầu duy trì ở mức cao nhưng ổn định tương đối, thu nhập của các nước xuất khẩu hàng hóa lớn sẽ tăng lên, phần nào bù đắp tác động tiêu cực đối với các nền kinh tế xuất khẩu chế tạo (như Nhật Bản hoặc Khu vực đồng euro). Báo cáo nêu rõ:

“Một thế giới giá dầu cao nhưng ổn định sẽ gây thiệt hại ít hơn so với một thế giới giá dầu biến động không thể dự đoán. Chính sự biến động của giá dầu, chứ không phải mức giá, mới là yếu tố làm suy giảm thương mại hàng hóa.”
Mô hình thiết lập hai kịch bản:

Thứ nhất là biến động giá nhiên liệu tăng 25% trong vòng 12 tháng, tương ứng với tình hình thị trường năng lượng trong giai đoạn đầu của xung đột Nga-Ukraine;
Thứ hai là biến động gấp đôi, gần mức cực đoan của khủng hoảng hàng hóa năm 2008.
Kể từ khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28 tháng 2, giá dầu liên tục dao động mạnh. Iran sau đó phong tỏa eo biển Hormuz, ảnh hưởng tới khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu; Mỹ đáp trả bằng cách phong tỏa các cảng của Iran.

Đường đi của giá thể hiện rõ đặc điểm bất ổn: Dầu Brent từ mức khoảng 70 USD/thùng trong giai đoạn đầu xung đột nhanh chóng tăng gần 120 USD, rồi giảm xuống còn 86 USD nhờ các tin tức tiến triển ngoại giao; nhưng khi các cuộc đàm phán về mở lại eo biển bị bế tắc tuần trước, giá lại leo lên trên 126 USD/thùng.

Evenett cho biết, hiện tại, biến động giá dầu đã tăng khoảng 60% so với mức trước đó, nằm giữa hai kịch bản trên. Theo dự đoán này, đến cuối năm 2027, tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu sẽ giảm khoảng 1,1 điểm phần trăm.

Chênh lệch khu vực và tác động dài hạn

Trong kịch bản cực đoan (biến động gấp đôi), tác động tới các khu vực khác nhau rõ rệt. Mô hình cho thấy, thương mại của châu Phi và Trung Đông sẽ giảm hơn 8 điểm phần trăm, còn Mỹ giảm gần 1 điểm phần trăm.

Ngược lại, các nền kinh tế mới nổi châu Á và Mỹ Latinh không ghi nhận tác động rõ rệt, trong khi tăng trưởng thương mại của Nhật Bản, Khu vực euro, Mỹ, cũng như các nước châu Phi và Trung Đông đều bị ảnh hưởng ở mức độ khác nhau.

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) dự báo vào tháng 3 năm nay, đến năm 2026, tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu sẽ đạt 1,9%, năm 2027 là 2,6%; đồng thời ước tính rằng, giá dầu cao liên tục có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng năm 2026 xuống 0,5 điểm phần trăm. Tuy nhiên, phân tích mới nhất này cho thấy, nếu biến động kéo dài, tác động thực tế có thể vượt xa dự kiến này.

Xét theo cơ chế truyền dẫn, tác động sẽ không xuất hiện ngay lập tức. Evenett giải thích, hợp đồng vận chuyển cần đàm phán lại, tồn kho dần tiêu hao, đồng thời niềm tin của người tiêu dùng ở các thị trường then chốt cũng bị ảnh hưởng, tất cả các yếu tố này cộng lại khiến tác động dần dần bộc lộ sau nhiều tháng.

Trong khi đó, các dấu hiệu ban đầu đã xuất hiện trong chuỗi cung ứng. Dữ liệu của Drewry cho thấy, kể từ khi xung đột bùng phát, trong bối cảnh nhu cầu yếu, giá cước vận chuyển container giữa châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ gần như không thay đổi so với một năm trước, chưa có dấu hiệu tăng rõ rệt.

Tổng thể, trong bối cảnh giá dầu liên tục dao động, áp lực đối với tăng trưởng thương mại toàn cầu sẽ tích tụ dần, và đỉnh điểm thực sự của tác động có thể còn chưa tới.